सुब्रत न्यौपाने
झापा १६ जेठ
नेपालमा पहिलो पटक झापाको भद्रपुरस्थित मेची बहुमुखी क्याम्पसमा चिया प्रविधि र व्यवस्थापन विषयमा पढाई हुने भएको छ । विज्ञान संकायका विद्यार्थीले स्नातक तहमा आगामी शैक्षिक सत्रदेखि सो विषय पढ्न पाउने भएका छन् ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयले मंगलवार सो विषयको पाठ्यक्रमलाई अन्तिम रुप दिएको हो । भद्रपुरमा आयोजित विश्वविद्यालयको विषयगत समितिको कार्यशाला गोष्ठीले पाठ्यक्रमलाई अन्तिम रुप दिएको मेची बहुमुखी क्याम्पसका प्रमुख चिन्तामणि दाहालले बताए । ुविशेषज्ञ उत्पादन गर्ने मुख्य लक्ष्य राखेर विश्वविद्यालयले तयार पारेको पाठ्यक्रमले अन्तिम रुप पाएको छु दाहालले भने ुएकेडेमिक काउ_िन्सलले स्वीकृत गरेपछि पाठ्यक्रम लागू हुन्छ ।
भारतको आसामस्थित एगि्रकल्चर युनिभसर्िटी जोरहाट र टोक्लाई रिसर्च सेन्टरको अनुगमनपछि विश्वविद्यालयको विषयगत समितिले पाठ्यक्रमलाई अन्तिम रुप दिने निर्णय गरेको हो । टोक्लाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरकै सुविधा सम्पन्न र प्रविधियुक्त रिसर्च सेन्टर मानिन्छ । अनुगमनपछि प्राध्यापकहरुको टोली सोमवार मात्रै झापा फर्किएको थियो । टोलीमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय वनस्पति शास्त्र विभागका अध्यक्ष प्राध्यापक डा।प्रमोदकुमार झा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक केशव श्रेष्ठ प्राध्यापक डा।मुकुन्दप्रसाद गजुरेल लगायत सहभागी थिए ।
यसअघि मेची क्याम्पसले भारतको पश्चिम बंगालस्थित नेसनल टी इ_िन्स्टच्यूटका प्रोफेसर एमआर रायको सहयोगमा पाठ्यक्रमको मस्यौदा तयार पारेर गत कात्तिकमा पहिलो छलफल चलाएको थियो । डीन कार्यालयले अध्ययन गरेपछि मस्यौदामाथि दोस्रो चरणमा छलफल भएको र सोही अनुसार संकाय वोर्डले पनि पारित गरेको क्याम्पसले जनाएको छ । चिया खेतीलाई वैज्ञानिकीकरण गरी मुख्य आर्थिक स्रोतको रुपमा विकास गर्ने सरकारको लक्ष्यलाई यसको अध्ययनले थप उर्जा दिने विश्वास विश्वविद्यालयले लिएको छ ।
नेपालमा चिया खेती सुरु भएको एकसय ४७ वर्षपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयले यसको अध्यापनको व्यवस्था मिलाउन लागेको वनस्पति विभागका अध्यक्ष डा। झाले बताए । नेपालमा चियाका विषयमा प्राज्ञिक तहमा हालसम्म कुनै पनि पाठ्यक्रम निर्माण हुन सकेको थिएन । सुनसरीको धरानस्थित खाद्य प्रविधि क्याम्पसमा चियाको विषयमा एक युनिट पढाई हुने गरेको भए पनि त्यो प्रभावकारी हुन सकेको छैन । हाल चियाको विषयमा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीले भारत जानु पर्ने वाध्यता छ । भारतको नर्थ बंगाल विश्वविद्यालय आसामको जोरहाट र टोक्लाईमा १० महिने पोष्ट ग्रेजुएट डिप्लोमा कोर्ष पढाई हुन्छ ।
प्रशस्त सम्भावना भएर पनि दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको अभावमा चियाले उत्पादनको मुख्य हिस्सा ओगट्न नसकिरहेका बेला यसको अध्यापन सुरु हुन लागेको हो । चार वर्षे कोर्षमा आठ सेमेस्टारमा परीक्षा साचालन गर्ने गरी पाठ्यक्रम तयार गरिएको छ । पहिलो चरणमा २४ जना विद्यार्थीले भर्ना पाउनेछन् । अध्ययनका लागि मेची क्याम्पसले आवश्यक भौतिक पूर्वाधार व्यवस्थापन गर्नुपर्ने छ । शिक्षालाई रोजगारमुखी बनाउँदै लैजाने सरकारको नीति अनुसार ुटी टेक्नोलोजी एण्ड मेनेजमेन्टु विषयमा स्नातक तहका विद्यार्थीलाई पढ्ने व्यवस्था मिलाउन लागिएको क्याम्पस प्रमुख दाहाल बताउँछन् ।
पूर्वी नेपालका झापा इलाम लगायतका जिल्लामा नगदे वालीको रुपमा चिया खेतीको विकास र विस्तार भए पनि विशेषज्ञ अभावमा समस्या झेल्नु परिरहेको छु दाहालले भने ुहरित उद्योगको रुपमा स्थापित चिया खेती र यसको व्यवसायिक गुणस्तर सुधारका लागि जनशक्ति पहिलो सर्त भएकाले चिया विषय पढाउने तयारी गरिएको हो ।ु २०५७ मा सरकारले ल्याएको राष्ट्रिय चिया नीति प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयन नभइरहेका बेला चिया प्रविधिको अध्ययन अध्यापनले चियाको गुणस्तरमा सुधार आउने अनुमान गरिएको छ ।
सरकारले पूर्वााचललाई चिया क्षेत्र घोषणा गरी राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास वोर्ड गठन गरे पनि जनशक्ति उत्पादनमा ठोस् कार्यक्रम साचालन गर्न सकेको छैन । प्राविधिक जनशक्ति उत्पादनका लागि भारतबाट विशेषज्ञ ल्याउनु पर्ने भएकाले नेपाली उद्योगी र किसानको क्षमताले नभ्याउने अवस्थाबाट चिया क्षेत्र गुज्रदँै आएको छ । चियामा रोग लागे पनि प्राविधिकको अभावमा किसानले समाधानका उपाय खोज्न सकेका छैनन् । भारतबाट झिकाइएका प्राविधिकलाई दैनिक १६ हजार रुपैयाँ तिर्नु पर्ने भएकाले किसानलाई खर्च धान्न मुस्किल छ ।
हाल पूर्वी नेपालका झापा इलाम पाँचथर धनकुटा र तेह्थुममा १६ हजार चार सय २० हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती लगाइएको छ । यसबाट वार्षिक १५ हजार एकसय ६८ मेटि्रक टन अर्थात एक करोड ५१ लाख ६८ हजार किलो तयारी चिया उत्पादन हुन्छ । नेपालमा अर्थाेडक्स र सिटीसी चिया उत्पादन हुन्छ । त्यसमा अर्थाेडक्सको उत्पादन एक हजार नौ सय ७७ मेटि्रक टन रहेको छ । अर्थाेडक्स चियाको मुख्य बजार जर्मनी हो । उत्पादनको ९० प्रतिशत अर्थाेडक्स चिया जर्मनी निर्यात हुने गरेको छ ।
मौसम अनुकुल भए एक हेक्टरमा कम्तीमा १६ हजार किलो हरियो पत्ती उत्पादन हुन्छ । प्रचलित भाउ अनुसार किसानले लगानीको खर्च कटाएर वार्षिक प्रतिहेक्टर कम्तीमा एक लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्न सक्छन् । चिया प्रशोधनका लागि झापामा २५ इलाममा १३ पाँचथरमा एक र धनकुटामा तीन वटा कारखाना साचालनमा छन् । चिया खेतीको विकास र विस्तारकै गतिमा प्रशोधन कारखाना थपिने क्रम पनि बढ्दो छ । नेपालमा हाल सात हजार पाँच सय ९३ किसान परिवार चिया खेतीमा संलग्न छन् ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयले मंगलवार सो विषयको पाठ्यक्रमलाई अन्तिम रुप दिएको हो । भद्रपुरमा आयोजित विश्वविद्यालयको विषयगत समितिको कार्यशाला गोष्ठीले पाठ्यक्रमलाई अन्तिम रुप दिएको मेची बहुमुखी क्याम्पसका प्रमुख चिन्तामणि दाहालले बताए । ुविशेषज्ञ उत्पादन गर्ने मुख्य लक्ष्य राखेर विश्वविद्यालयले तयार पारेको पाठ्यक्रमले अन्तिम रुप पाएको छु दाहालले भने ुएकेडेमिक काउ_िन्सलले स्वीकृत गरेपछि पाठ्यक्रम लागू हुन्छ ।
भारतको आसामस्थित एगि्रकल्चर युनिभसर्िटी जोरहाट र टोक्लाई रिसर्च सेन्टरको अनुगमनपछि विश्वविद्यालयको विषयगत समितिले पाठ्यक्रमलाई अन्तिम रुप दिने निर्णय गरेको हो । टोक्लाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरकै सुविधा सम्पन्न र प्रविधियुक्त रिसर्च सेन्टर मानिन्छ । अनुगमनपछि प्राध्यापकहरुको टोली सोमवार मात्रै झापा फर्किएको थियो । टोलीमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय वनस्पति शास्त्र विभागका अध्यक्ष प्राध्यापक डा।प्रमोदकुमार झा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक केशव श्रेष्ठ प्राध्यापक डा।मुकुन्दप्रसाद गजुरेल लगायत सहभागी थिए ।
यसअघि मेची क्याम्पसले भारतको पश्चिम बंगालस्थित नेसनल टी इ_िन्स्टच्यूटका प्रोफेसर एमआर रायको सहयोगमा पाठ्यक्रमको मस्यौदा तयार पारेर गत कात्तिकमा पहिलो छलफल चलाएको थियो । डीन कार्यालयले अध्ययन गरेपछि मस्यौदामाथि दोस्रो चरणमा छलफल भएको र सोही अनुसार संकाय वोर्डले पनि पारित गरेको क्याम्पसले जनाएको छ । चिया खेतीलाई वैज्ञानिकीकरण गरी मुख्य आर्थिक स्रोतको रुपमा विकास गर्ने सरकारको लक्ष्यलाई यसको अध्ययनले थप उर्जा दिने विश्वास विश्वविद्यालयले लिएको छ ।
नेपालमा चिया खेती सुरु भएको एकसय ४७ वर्षपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयले यसको अध्यापनको व्यवस्था मिलाउन लागेको वनस्पति विभागका अध्यक्ष डा। झाले बताए । नेपालमा चियाका विषयमा प्राज्ञिक तहमा हालसम्म कुनै पनि पाठ्यक्रम निर्माण हुन सकेको थिएन । सुनसरीको धरानस्थित खाद्य प्रविधि क्याम्पसमा चियाको विषयमा एक युनिट पढाई हुने गरेको भए पनि त्यो प्रभावकारी हुन सकेको छैन । हाल चियाको विषयमा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीले भारत जानु पर्ने वाध्यता छ । भारतको नर्थ बंगाल विश्वविद्यालय आसामको जोरहाट र टोक्लाईमा १० महिने पोष्ट ग्रेजुएट डिप्लोमा कोर्ष पढाई हुन्छ ।
प्रशस्त सम्भावना भएर पनि दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको अभावमा चियाले उत्पादनको मुख्य हिस्सा ओगट्न नसकिरहेका बेला यसको अध्यापन सुरु हुन लागेको हो । चार वर्षे कोर्षमा आठ सेमेस्टारमा परीक्षा साचालन गर्ने गरी पाठ्यक्रम तयार गरिएको छ । पहिलो चरणमा २४ जना विद्यार्थीले भर्ना पाउनेछन् । अध्ययनका लागि मेची क्याम्पसले आवश्यक भौतिक पूर्वाधार व्यवस्थापन गर्नुपर्ने छ । शिक्षालाई रोजगारमुखी बनाउँदै लैजाने सरकारको नीति अनुसार ुटी टेक्नोलोजी एण्ड मेनेजमेन्टु विषयमा स्नातक तहका विद्यार्थीलाई पढ्ने व्यवस्था मिलाउन लागिएको क्याम्पस प्रमुख दाहाल बताउँछन् ।
पूर्वी नेपालका झापा इलाम लगायतका जिल्लामा नगदे वालीको रुपमा चिया खेतीको विकास र विस्तार भए पनि विशेषज्ञ अभावमा समस्या झेल्नु परिरहेको छु दाहालले भने ुहरित उद्योगको रुपमा स्थापित चिया खेती र यसको व्यवसायिक गुणस्तर सुधारका लागि जनशक्ति पहिलो सर्त भएकाले चिया विषय पढाउने तयारी गरिएको हो ।ु २०५७ मा सरकारले ल्याएको राष्ट्रिय चिया नीति प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयन नभइरहेका बेला चिया प्रविधिको अध्ययन अध्यापनले चियाको गुणस्तरमा सुधार आउने अनुमान गरिएको छ ।
सरकारले पूर्वााचललाई चिया क्षेत्र घोषणा गरी राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास वोर्ड गठन गरे पनि जनशक्ति उत्पादनमा ठोस् कार्यक्रम साचालन गर्न सकेको छैन । प्राविधिक जनशक्ति उत्पादनका लागि भारतबाट विशेषज्ञ ल्याउनु पर्ने भएकाले नेपाली उद्योगी र किसानको क्षमताले नभ्याउने अवस्थाबाट चिया क्षेत्र गुज्रदँै आएको छ । चियामा रोग लागे पनि प्राविधिकको अभावमा किसानले समाधानका उपाय खोज्न सकेका छैनन् । भारतबाट झिकाइएका प्राविधिकलाई दैनिक १६ हजार रुपैयाँ तिर्नु पर्ने भएकाले किसानलाई खर्च धान्न मुस्किल छ ।
हाल पूर्वी नेपालका झापा इलाम पाँचथर धनकुटा र तेह्थुममा १६ हजार चार सय २० हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती लगाइएको छ । यसबाट वार्षिक १५ हजार एकसय ६८ मेटि्रक टन अर्थात एक करोड ५१ लाख ६८ हजार किलो तयारी चिया उत्पादन हुन्छ । नेपालमा अर्थाेडक्स र सिटीसी चिया उत्पादन हुन्छ । त्यसमा अर्थाेडक्सको उत्पादन एक हजार नौ सय ७७ मेटि्रक टन रहेको छ । अर्थाेडक्स चियाको मुख्य बजार जर्मनी हो । उत्पादनको ९० प्रतिशत अर्थाेडक्स चिया जर्मनी निर्यात हुने गरेको छ ।
मौसम अनुकुल भए एक हेक्टरमा कम्तीमा १६ हजार किलो हरियो पत्ती उत्पादन हुन्छ । प्रचलित भाउ अनुसार किसानले लगानीको खर्च कटाएर वार्षिक प्रतिहेक्टर कम्तीमा एक लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्न सक्छन् । चिया प्रशोधनका लागि झापामा २५ इलाममा १३ पाँचथरमा एक र धनकुटामा तीन वटा कारखाना साचालनमा छन् । चिया खेतीको विकास र विस्तारकै गतिमा प्रशोधन कारखाना थपिने क्रम पनि बढ्दो छ । नेपालमा हाल सात हजार पाँच सय ९३ किसान परिवार चिया खेतीमा संलग्न छन् ।
